Σπυρίδωνος Κρητικού, Ζωγράφου: Τα κρυφά γεωμετρικά σχήματα των τριών κύκλων που συμβάλουν στην διοργάνωση της συνθέσεως της Νέας Εικόνος της Ζωοδόχου Πηγής στο Αγίασμα της Τρυπητής

Οι έγχρωμες γραμμές που έχουμε χαράξει σε φωτογραφικό αντίγραφο της Νέας Εικόνος

της Ζωοδόχου Πηγής, (κόκκινο για τους τρείς τεμνόμενους κύκλους, μπλέ για το ισοσκελές τρίγωνο και κίτρινο για τις χαράξεις, η διασταύρωσις των οποίων δημιουργεί αλλεπάλληλα ορθογώνια) καθιστούν φανερά τα γεωμετρικά σχήματα τα οποία κατανέμονται στην σύνθεση. Για την πληρέστερη και πλέον λεπτομερή ερμηνεία του πνευματικού και θεολογικού μηνύματος κάθε σχήματος παραπέμπουμε τους αναγνώστες μας στις οικείες αναλύσεις που επιχειρήσαμε στα δύο προηγούμενα Άρθρα της παρούσης σειράς, στα οποία συμπεριλάβαμε και τις ανάλογες ιστορικές και καλλιτεχνικές αναδρομές. Τα σχήματα που έχουμε χαράξει στο φωτογραφικό αντίγραφο του παρόντος Άρθρου είναι τα δεσπόζοντα και τα κυρίαρχα στην σύνθεση της Εικόνος. Ενυπάρχουν ωστόσο ποικίλα δευτερεύοντα σχήματα που έχουν επινοηθεί από τον δημιουργό του έργου, με τους ίδιους στόχους με τους οποίους επινόησε τα πρωτεύοντα.

 


Στο παρόν κείμενό μας θα εξετάσουμε τα σχήματα των τριών κύκλων που δεσπόζουν στο μέσον της συνθέσεως. Τα υπόλοιπα, θα τα παρουσιάσουμε στα αμέσως επόμενα Άρθρα μας.
Η ενσωμάτωσις των κύκλων όσο και των υπολοίπων σχημάτων στο έργο δεν οφείλεται βεβαίως στην πρωτοβουλία του υιού, Αθανασίου Ψαρρού (στον οποίο ανετέθη η υλοποίηση της ζωγραφικής εκτελέσεως της Εικόνος όταν βρισκόταν στην ηλικία των μόλις δέκα εννέα ετών) αλλά του πατρός του Ιωάννου, ο οποίος, όπως έχουμε επισημάνει από το πρώτο ήδη κείμενο της παρόντος κύκλου, υπήρξε ο πνευματικός πατήρ και ο επί της ουσίας δημιουργός της Εικόνος.
Ο Ιωάννης Ψαρρός ακολούθησε στην Εικόνα του αυτή τις ίδιες ακριβώς μεθόδους διοργανώσεως της συνθέσεως που θα ακολουθούσε κατά το μακρινό παρελθόν και ένας ζωγράφος της Ιταλικής Αναγεννήσεως τετρακόσια ή και πεντακόσια χρόνια πριν, ο οποίος θα επιστράτευε την χρήση γεωμετρικών σχημάτων, προκειμένου να διοργανώσει την δομή της συνθέσεως του έργου του. Δεν θα πρέπει να ξενίζει το γεγονός πως ο Ιωάννης Ψαρρός υπήρξε γνώστης και μάλιστα άριστος, των κανόνων της Αναγεννησιακής Ζωγραφικής και του είδους της Αγιογραφίας εκείνου, το οποίο χαρακτηρίζει η κλασικότης. Κατά τον 19ο αιώνα, μετά την Επανάσταση και έως τις αρχές του 20ου , επεκράτησε στην Πατρίδα μας η Δυτική, Αναγεννησιακή, Ναζαρινή (ή όπως αλλιώς ονομάζεται) Τεχνοτροπία Αγιογραφήσεως των Εικόνων. Οι ζωγράφοι κατά την εποχή εκείνη, εκτός από το αδιαμφισβήτητο ταλέντο τους και την τεχνουργική επάρκεια με τα οποία θα έπρεπε απαραιτήτως να προικίζουν τα δημιουργήματά τους, επιβάλλετο να διατηρούν την εικαστική φαρέτρα τους εφοδιασμένη με πολυποίκιλες θεωρητικές γνώσεις γύρω από την τέχνη τους, τις οποίες θα έπρεπε να εφαρμόζουν κατά την εκτέλεση κάθε έργου. Αυτό ακριβώς έκανε και ο Ιωάννης Ψαρρός. Στις αρχές δηλαδή του 20ου αιώνος, εποχή κατά την οποία ο Ιωάννης ως νέος και ως δέκτης ήταν ανοικτός στην γνώση, η διδασκαλία των μεθόδων που αφορούσαν την Κλασική λεγόμενη Αγιογραφία, άνθιζε στα ποικίλα Εικονογραφικά Εργαστήρια του Αγίου Όρους (τότε ήσαν πολυάριθμα) τα οποία εξ’ άλλου ο ζωγράφος μας επισκέφτηκε και στα οποία μαθήτευσε. Εκεί, παρήχοντο αγιογραφικές γνώσεις, οι καταβολές των οποίων ανάγονται μεν στην Ιταλική Αναγέννηση, με την διαφορά όμως ότι στο Όρος οι γνώσεις αυτές διαδίδοντο μέσω της Ιεράς Μονής του Αγίου Παντελεήμονος, φιλτραρισμένες από τα ιδιώματα της Ρωσικής Θρησκευτικής Τέχνης.
Τα σχήματα των τριών κύκλων που δεσπόζουν τεμνόμενα στο μέσον της συνθέσεως.
Στα προηγηθέντα Άρθρα μας αναφερθήκαμε με διεξοδικότητα στην σπουδαιότητα του σχήματος του ενός ή των περισσοτέρων κύκλων που τυχόν εμφανίζονται σε μία Ιερά Παράσταση. Στο ίδιο πνεύμα εναρμονίστηκε και ο Αγιογράφος της παρούσης Εικόνος, ο οποίος ανέδειξε με την σειρά του τους τρείς κύκλους που εμφανίζονται στην Εικόνα ως τα σημαντικότερα γεωμετρικά σχήματα σε σχέση με τα υπόλοιπα που συνυπάρχουν στην επιφάνειά Της. Το πέτυχε με τις πιο απλές μεθόδους αλλά και τις πιο σοφές: τοποθέτησε τα κέντρα τους επί της διαδρομής του νοητού κατακορύφου άξονος που διέρχεται με απόλυτο ακρίβεια από το μέσον της συνθέσεως, εκατέρωθεν του οποίου αναδιπλώνονται με αυστηρά συμμετρικότητα τα επί μέρους θέματα της Εικόνος. Στην συνέχεια, αποτύπωσε στο εσωτερικό τους τις πιο σημαντικές Ιερές Μορφές και τα Σύμβολα που εμφανίζονται στην Παράσταση. Στον κύκλο που βρίσκεται στο ανώτερο τμήμα ο Ιωάννης αποτύπωσε το Σύμπλεγμα της Βρεφοκρατούσης Θεοτόκου και στους άλλους δύο, την Ιερά Κρήνη και την περί αυτής ομήγυρη των κεντρικών Προσώπων της συνθέσεως. Ο Ιωάννης Ψαρρός τοποθέτησε τους τρείς κύκλους σε διάταξη τέτοια ώστε ο ένας να εισχωρεί στον άλλον. Προσέδωσε επομένως στα τρία αυτά γεωμετρικά σχήματα σχέση αλληλοεξαρτώμενη και συγγενή. Ο κύκλος με την Θεοτόκο τέμνει τον αμέσως επόμενο με την ομήγυρη, στον οποίο εφάπτεται εσωτερικώς ο κύκλος που φέρει την Ιερά Κρήνη. Ο κύκλος στον οποίο εγγράφεται η Παναγία έχει το ίδιο μέγεθος με τον κύκλο στον οποίο εγγράφεται η Ιερά Κρήνη. Τούτο γίνεται σκοπίμως, προκειμένου να υπογραμμιστεί το γεγονός πως και στην παρούσα Εικόνα (όπως και σε κάθε Ιερά Παράσταση στην οποία απεικονίζεται η Ζωοδόχος Πηγή) η Βρεφοκρατούσα Παναγία αποτελεί αναπόσπαστο εικονογραφικό συμπλήρωμα της Κρήνης από την οποία συνήθως προβάλλεται. Ωστόσο, όπως έχουμε αναλύσει λεπτομερώς στο έβδομο κατά διαδοχήν Άρθρο της σειράς υπό τον Τίτλο: «Η δομή της συνθέσεως της Νέας Εικόνος στο Ιερό Αγίασμα του Ιστορικού Ναού της Τρυπητής» που ανηρτήθη τον περασμένο Μάρτιο, στην παρούσα Εικόνα η φιγούρα της Βρεφοκρατούσης Θεοτόκου απεσπάσθη από την Κρήνη για λόγους αισθητικής οικονομίας.
Προκειμένου ο Αγιογράφος της Εικόνος να καταστήσει απολύτως σαφές το γεγονός πως η Κρήνη εγγράφεται ομοιοτρόπως τόσο στον δικό της κύκλο όσο και στον αμέσως μεγαλύτερο (με την ομήγυρη) έλαβε την πρωτοβουλία να διαμορφώσει την βάση της αυστηρώς κυκλική για να ταυτίζεται με τον μικρό κύκλο και ταυτοχρόνως να εφάπτεται εσωτερικώς με τον αμέσως μεγαλύτερο.
Όπως προαναφέραμε, κάθε κύκλος εμπεριέχει ένα συγκεκριμένο εικονογραφικό θέμα. Άρα η συνεργασία των τριών κύκλων με την διείσδυση του ενός μέσα στον άλλο συνεπάγεται και την διείσδυση του ενός εικονογραφικού θέματος μέσα στο άλλο, γεγονός που προσδίδει ετερότητα στο Πνευματικό Μήνυμα της Εικόνος.

Αίγιον, Αύγουστος 2018
Σπυρίδων Κρητικός, ζωγράφος

Top