Σπυρίδωνος Κρητικού, Ζωγράφου: Η ζωή και το έργο των Αγιογράφων Ιωάννου, Σπυρίδωνος και Αθανασίου Ψαρρού και η καλλιτεχνική τους παρουσία στον Ιστορικό Ναό της Παναγίας Τρυπητής (Δεύτερο μέρος)

Στο παρόν κείμενό μας συνεχίζουμε την αναφορά στην ζωή και το έργο των τριών καλλιτεχνών που απάρτισαν την οικογένεια Ψαρρού και στην αγιογραφική επαγγελματική σχέση που διατήρησαν για δεκαετίες με τον Ιερό Ναό της Παναγίας Τρυπητής.

Στο προηγούμενο Άρθρο σκιαγραφήσαμε τα νεανικά καλλιτεχνικά βήματα του Αγιογράφου Σπυρίδωνος Ψαρρού τα οποία χαρακτηρίζονται από την διδασκαλία, την πατρική στοργή και το καλλιτεχνικό περιβάλλον του Εργαστηρίου της οικογενείας στο οποίο μεγάλωσε, που άλλοτε ορθωνόταν επί της οδού Αγίας Βαρβάρας 33 στο Δερβένι Κορινθίας, πάνω στη θάλασσα του Κορινθιακού.

Στο σημερινό Άρθρο συνεχίζουμε με την περίοδο της ωριμότητος του Σπυρίδωνος, στην οποία ανήκουν τα πλέον λαμπρά δείγματα της αγιογραφικής του τέχνης που έχουν αποδοθεί από τον καλλιτέχνη με την Βυζαντινή Τεχνοτροπία. Ανάμεσά τους, κορυφαία παραμένει η Ιστόρηση του Ιερού Ενοριακού Ναού της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Ακράτας, του Ιερού Ενοριακού Ναού των Ειδοδίων της Θεοτόκου Αιγίου, καθώς και του Τρούλου και της Κόγχης του Παρεκκλησίου της Παντανάσσης, (το γνωστό ως «Εκκλησάκι») στον αύλειο χώρο του Επισκοπείου επι της οδού Μελετοπούλων, στο Αίγιον επίσης. Η καταστροφή που επέφερε ο Σεισμός της 15ης Ιουνίου 1995 στον Ναό των Εισοδίων ο οποίος έκτοτε παραμένει βαριά πληγωμένος, προσέβαλε τις τοιχογραφίες του Σπυρίδωνος με πολλαπλές βλάβες, βίαιες ρηγματώσεις, απολεπίσεις και αλλεπαλλήλους κατακρημνισμούς της ζωγραφικής επιφανείας, σε μεγάλη έκταση. Η καταστροφή προσέδωσε στις τοιχογραφίες ψευδεπίγραφη πεπαλαίωση, ώστε να δημιουργείται σήμερα η ψευδαίσθησις πως είναι αυθεντικές Βυζαντινές με αναδρομές που ανάγονται στην Παλαιολόγειο Περίοδο.

Ξεχωριστή μνεία όμως οφείλουμε να κάνουμε σε ένα επιπλέον τοιχογραφικό αγιογραφικό σύνολο του Σπυρίδωνος Ψαρρού, που δεν έκανε υπερήφανο μόνο τον ίδιο τον δημιουργό του αλλά και τον εμπνευστή, εντολέα και διοργανωτή του εγχειρήματος, τον αείμνηστο εδώ και πολλά έτη Μακαριστό Πρωτοπρεσβύτερο Πατέρα Αριστείδη Κουτσόπουλο. Πρόκειται για τις Ουρανίες που κοσμούν την οροφή του Ιερού Ενοριακού Ναού του Αγίου Ιωάννου, στο γειτονικό μας Δημητρόπουλο. Για τα έργα αυτά (στα ποικίλα θέματα των οποίων πρωταγωνιστική θέση καταλαμβάνουν οι Ιερές Παραστάσεις της Σταυρώσεως, της Αποκαθηλώσεως, της Αναστάσεως και της Αναλήψεως, καθώς και δέκα οκτώ ολόσωμες Μορφές Προφητών) ο Σπυρίδων αντέγραψε με γνώση και μέθοδο αντίστοιχες συνθέσεις του Φωτίου Κόντογλου, μιμούμενος με επιτυχία το αυστηρό γραμμικό σχέδιο και την λιτή χρωματική γκάμα των προτύπων έργων του μεγάλου Αγιογράφου, που κινούνται στο πνεύμα της Κρητικής Σχολής.

Ο διαφορετικός προσανατολισμός της καλλιτεχνικής οδού που ακολούθησε ο Σπυρίδων Ψαρρός σε σχέση με εκείνη που ακολούθησαν ο πατέρας και ο αδελφός του, αποτυπώνεται εκτός άλλων και στις τεχνικές που επέλεξαν να μετέλθουν κατά τη φιλοτέχνηση των έργων τους. Ο Ιωάννης και ο Αθανάσιος μεταχειρίστηκαν εφ’ όρου ζωής την ελαιογραφία, κατάλληλη για την αγιογράφηση Αναγεννησιακών Εικόνων ενώ ο Σπυρίδων (εκτός από τα νεανικά του έργα που κινήθηκαν στο πνεύμα της Αναγεννησιακής Ζωγραφικής και τα οποία φιλοτέχνησε με την τεχνική της ελαιογραφίας) μεταχειρίστηκε την αυγοτέμπερα, ιδανική τεχνική για την απόδοση όσων έργων κινούνται στο πνεύμα της Βυζαντινής Τεχνοτροπίας.

Παρά το γεγονός ότι τα ποικίλα δημιουργήματα της Εκκλησιαστικής Ζωγραφικής που ταμιεύονται στους ιερούς χώρους της Τρυπητής είναι πολλά και αξιομνημόνευτα (καθώς έχουν φιλοτεχνηθεί από το χέρι του συνόλου σχεδόν των Αγιογράφων του Τόπου, παλαιοτέρων και νεοτέρων) η καλλιτεχνική παρουσία στο Προσκύνημα του Ιωάννου Ψαρρού και των υιών του, παραμένει ισχυρή.

Πριν περιγράψουμε αναλυτικά την καλλιτεχνική παρουσία των τριών Αγιογράφων στον Ιστορικό Ναό της Τρυπητής θα θέλαμε να αναφερθούμε λεπτομερέστερα σε ένα από τα πλέον σημαντικά έργα του Σπυρίδωνος Ψαρρού που εκτίθεται στον ιερό αυτόν χώρο, που συνάμα αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά έργα Θρησκευτικής Ζωγραφικής του Τόπου μας.  

 

 

 

 

 

Πρόκειται για την «Άμπελο», Εικόνα εντελώς ξεχωριστή ανάμεσα στις υπόλοιπες που βρίσκονται στην Τρυπητή, η οποία κατέχει την πλέον περίοπτη θέση στα δεξιά της ανόδου προς τον Κυρίως Ναό από την εσωτερική μαρμάρινη κλίμακα. Ελάχιστοι γνωρίζουν πως η «Αμπελος» αποτελεί δημιούργημα του Σπυρίδωνος Ψαρρού, ίσως επειδή το έργο μετά την ολοκλήρωσή του παρέμεινε ανυπόγραφο. Το σπάνιο αυτό, μεγάλων διαστάσεων έργο, αποτελεί την πλέον επιβλητική Εικόνα εξ’ όσων αποθησαυρίζονται στον Ναό της Τρυπητής και μια από τις ωραιότερες που παρήγαγε ποτέ ο χρωστήρας του καλλιτέχνη εκείνου.

 


Αίγιον, Υψηλά Αλώνια, αρχές της δεκαετίας του 1970. Οι Εκκλησιαστικές Αρχές του Τόπου προσέρχονται κατά την Τελετή κάποιας Εθνικής Επετείου. Από αριστερά, με το Αρχιερατικό Χασράνιο ανά χείρας, ο Μακαριστός Ιεροκήρυξ της Ιεράς Μητροπόλεως Αρχιμανδρίτης Δημήτριος Φωτίου, στο μέσον ο Αοίδιμος Μητροπολίτης Καλαβρύτων και Αιγιαλείας κυρός Γεώργιος ο Πάτσης και στα δεξιά ο Μακαριστός Αιδεσιμολογιώτατος Πρωτοπρεσβύτερος Νικόλαος Ντρέκης, Γενικός Αρχιερατικός Επίτροπος και Προϊστάμενος του Ιερού Προσκυνήματος της Παναγίας Τρυπητής.

 

Σήμερα είμαστε σε θέση να ιχνηλατήσουμε το χρονικό της ιστορήσεως της Εικόνος χάρη στην αλληλογραφία που είχε ο αδελφός του Σπυρίδωνος Αθανάσιος (ήταν εκείνος που είχε λάβει την εντολή της φιλοτεχνήσεως του έργου) με τον Μακαριστό Πρωτοπρεσβύτερο Πατέρα Νικόλαο Ντρέκη, Προϊστάμενο επί τριάντα οκτώ έτη του Ιερού Προσκυνήματος, ο οποίος υπήρξε εκ μέρους της Τρυπητής [με την σύμφωνο γνώμη και την Ευλογία του τότε Μητροπολίτου Καλαβρύτων και Αιγιαλείας Γεωργίου του Πάτση (Πειραιάς, 16 Φεβρουαρίου 1903 – Αίγιον, 23 Απριλίου 1978)] εντολέας και παραγγελιοδότης του έργου.

Τέσσερα σύντομα χειρόγραφα Σημειώματα του αειμνήστου Πρωτοπρεσβυτέρου από την εποχή που υπηρετούσε στα Γραφεία της Ιεράς Μητροπόλεως ως Γενικός Αρχιερατικός Επίτροπος, γραμμένα ανάμεσα στις 11 Δεκεμβρίου 1965 και στις 6 Απριλίου 1968 σε χαρτί που φέρει το λογότυπο της Ιεράς Μητροπόλεως και που απεστάλησαν στον ζωγράφο Αθανάσιο Ψαρρό στο Δερβένι με αντικείμενο την φιλοτέχνηση της Εικόνος της «Αμπέλου», αρκούν για να διαφανεί η εκτίμηση, ο σεβασμός και η εμπιστοσύνη που συνείχε αμφοτέρους, Πρωτοπρεσβύτερο κι Αγιογράφο. Τα συναισθήματα που εκφράζει ο πατήρ Νικόλαος στα Σημειώματά του προς τον Αθανάσιο, αντανακλούν την εκτίμηση που επίσης έτρεφε για το πρόσωπο του καλλιτέχνη και ο τότε Μητροπολίτης Μακαριστός Γεώργιος, «εντολή» του οποίου έγραφε προς τον Αθανάσιο ο πατήρ Νικόλαος.

Η προσεκτική ανάγνωση των τεσσάρων σύντομων αυτών Σημειωμάτων και κυρίως, η αποκρυπτογράφηση όσων διαφαίνονται πίσω από τις λιγοστές αράδες τους, μας κάνει να πιστεύουμε πως κάποια ημέρα στην Παλιά Τρυπητή μπροστά από τον Ιερό Της Θρόνο, ο αοίδιμος Πρωτοπρεσβύτερος Νικόλαος Ντρέκης συναντήθηκε με τον παλιό του γνώριμο, τον ταπεινό Αγιογράφο Αθανάσιο Ψαρρό και πως οι δυό τους αντάλλαξαν κουβέντες καλλιτεχνικές για τη Θρησκευτική Ζωγραφική του Τόπου μας κάτω από το Βλέμμα της Παναγίας. Η σεμνότητα του ευλαβούς Αγιογράφου συνάντησε την αγάπη του Ιερέα για την Τέχνη και οι δυό τους μοιράστηκαν τις ιδέες και τα οράματα που είχαν για τον καλλωπισμό του Οίκου Της, μεθοδεύοντας και καταστρώνοντας τα σχέδια και τα προγράμματά τους για την φιλοτέχνηση των νέων Εικόνων που είδαν το φως της ημέρας ολόγυρα στον Κυρίως Ναό του Προσκυνήματος κατά τα επόμενα χρόνια.

Η εντολή για την φιλοτέχνηση της Εικόνος της «Αμπέλου» εδόθη στις 11 Δεκεμβρίου 1965. Η κατασκευή της διήρκεσε δύο χρόνια και τρείς μήνες, από τον Ιανουάριο του 1966, ως τον Απρίλιο του 1968. Το μεγάλων διαστάσεων αυτό έργο, που φιλοτεχνήθηκε στο εργαστήριο της οικογενείας στο Δερβένι, τοποθετήθηκε στην θέση στην οποία το θαυμάζουμε σήμερα, την Μεγάλη Τετάρτη 17 Απριλίου 1968.

Δεν γνωρίζουμε εάν έχουν διασωθεί και κάπου εξακολουθούν να ευρίσκονται λησμονημένες οι Απαντήσεις του Αθανασίου Ψαρρού που τυχόν θα είχε στείλει στον Νικόλαο Ντρέκη. Εάν είχαμε τις Απαντήσεις του Αθανασίου θα τις αντιπαραθέταμε με τα Σημειώματα του Προϊσταμένου της Τρυπητής, ώστε να μπορέσουμε να οδηγηθούμε σε συμπεράσματα αρκούντως τεκμηριωμένα αναφορικώς με την φιλοτέχνηση της «Αμπέλου». Ωστόσο, τα Σημειώματα και μόνον του Νικολάου προς τον Αθανάσιο αρκούν για να μας κατευθύνουν σε συμπεράσματα που είναι κατά το πλείστον ασφαλή.

Στο πρώτο από τα τέσσερα Σημειώματα τα οποία ο Μακαριστός Πρωτοπρεσβύτερος απηύθυνε προς τον Αθανάσιο Ψαρρό, αναγγέλλεται στον Αγιογράφο η απόφασις να δοθεί σε εκείνον η εντολή για την φιλοτέχνηση της Εικόνος. Ακολούθως, του επισημαίνεται εντέχνως η επίκαιρη θέση της Εισόδου στην οποία προοριζόταν να τοποθετηθεί η Εικόνα, καθώς επίσης και η συνεχής επισκεψιμότητα στην Τρυπητή Προσκυνητών κατά χιλιάδες, ανάμεσα στους οποίους και πλήθος διακεκριμένων προσωπικοτήτων. Η έμμεση και υστερόβουλη (υπερβολική στην διατύπωσή της και grotesque) αυτή υπογράμμιση, είχε ως στόχο να καταστήσει στον Αθανάσιο σαφή την αξίωση των εντολέων οι οποίοι απαιτούσαν ώστε το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα που θα επέφερε ο Αγιογράφος στην υπό φιλοτέχνηση «Άμπελο», να εγγυηθεί πως θα είναι οπωσδήποτε επιτυχές. Το Σημείωμα καταλήγει με την οριοθέτηση χρονικού πλαισίου τρεισήμισι περίπου μηνών, εντός του οποίου η Εικόνα θα έπρεπε να παραδοθεί. Το κείμενο του Σημειώματος έχει ως εξής: «ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ / ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ / ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ ΚΑΙ ΑΙΓΙΑΛΕΙΑΣ / Αρ. Πρωτ. Δ2 / Αίγιον 11 – 12 – ’65 / Κοιν(οποίησιν) / Αθαν. Ψαρρόν / Αγιογράφον / Δερβένιον / Γνωρίζομεν υμίν ότι ενέκρινεν / ο Σεβ(ασμιώτατο)ος την κατασκευήν της Εικόνος / «Εγώ ειμί η Άμπελος» δια την είσοδον / του Ι. Ναού Παναγίας Τρυπητής. Μόνον είπε να την επιμεληθείτε ιδιαιτέρως / διότι πρόκειται περί Προσκυνήματος / το οποίον και επισκέπτονται χιλιάδαι χριστιανοί, / ως και επίσημοι επιστήμονες. / Παρακαλούμεν η Εικών να ετοιμαστεί μέχρις / της 31 – 3 – ’66. / ΕΝΤΟΛΗ ΤΟΥ ΣΕΒ. ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ / Ο ΓΕΝΙΚΟΣ ΕΠΙΤΡΟΠΟΣ / Νικόλαος Ντρέκης Πρωτοπρεσβύτερος».

Στο δεύτερο Σημείωμα το οποίο ο Νικόλαος απηύθυνε στον Αθανάσιο, καθίσταται γνωστό στον Αγιογράφο η επιθυμία των εντολέων να προσθέσει στην κύρια επιγραφή στο άνω τμήμα της Εικόνος μία δευτερεύουσα (η οποία τελικώς δεν προσετέθη) και στο κάτω τμήμα μια ακόμη (η οποία ανεγράφη). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ημερομηνία κατά την οποία εστάλη το Σημείωμα, που συμπίπτει με την αρχικώς ορισθείσα ημερομηνία για την παράδοση του έργου. Στο παρόν σημείωμα αναθεωρείται η ημερομηνία παραδόσεως της Εικόνος και τοποθετείται με επιτακτικότητα, δύο μήνες μετά. Το κείμενο του δευτέρου Σημειώματος έχει ως ακολούθως: «ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ / ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ / ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ ΚΑΙ ΑΙΓΙΑΛΕΙΑΣ / Αρ. Πρωτ. Δ9 / Αίγιον 25 – 3 – ’66 / Κοιν(οποίησιν) / Αθαν. Ψαρρόν / Αγιογράφον / Δερβένιον. / Παρακαλούμεν όπως εις την / Εικόναν του Χριστού Ευλογούντος ως «Η Άμπελος» / εις το άνω τμήμα και άνωθεν / του ημικυκλίου να γράψητε με κεφα-/λαία γράμματα: / «Ο ΖΩΟΔΟΤΗΣ ΣΩΤΗΡ» / ενώ εις το κάτωθεν: «Εγώ ειμί η ΑΜΠΕΛΟΣ / υμείς τα κλήματα» (Ιω ΙΕ & 5). / Τέλος Μαΐου οπωσδήποτε να την έχομεν. / ΕΝΤΟΛΗ ΤΟΥ ΣΕΒ. ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ / Ο ΓΕΝΙΚΟΣ ΑΡΧΙΕΡΑΤΙΚΟΣ ΕΠΙΤΡΟΠΟΣ Νικόλαος Ντρέκης / Πρωτοπρεσβύτερος».

Ακολουθεί το τρίτο Σημείωμα, γραμμένο μετά την παρέλευση ενός έτους, το ύφος του οποίου είναι εντελώς διαφορετικό από τα δύο προηγούμενα: «ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ / ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ / ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ ΚΑΙ ΑΙΓΙΑΛΕΙΑΣ / Αρ. Πρωτ. Δ 23 / Αίγιον 19 – 3 – ’67 / Κοιν(οποίησιν) / Αθαν. Ψαρρόν / Αγιογράφον / Δερβένιον. / Παρακαλούμεν υμάς όπως όταν / έλθητε ενταύθα διέλθητε εκ του Γραφείου / μας ίνα δώσητε τας απαιτουμένας εξηγήσεις δια / την βραδύτηταν της αποπερατώσεως της Εικόνος της «Αμπέλου». / ΕΝΤΟΛΗ ΤΟΥ ΣΕΒ. ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ / Ο ΓΕΝΙΚΟΣ ΑΡΧΙΕΡΑΤΙΚΟΣ ΕΠΙΤΡΟΠΟΣ / Νικόλαος Ντρέκης / Πρωτοπρεσβύτερος». Δεν θα πρέπει να ξενίζει το γεγονός πως ο Μακαριστός Νικόλαος Ντρέκης επιπλήττει στην επιστολή ευθέως τον φίλο του ζωγράφο και μάλιστα με ύφος αυστηρό, λόγω της καθυστερήσεως της παραδόσεως του έργου. Οι καθυστερήσεις στην ολοκλήρωση των έργων που αναλάμβαναν οι Ψαρροί, ήταν φαινόμενο σύνηθες. Η προσήλωση των Αγιογράφων σε τεχνικές πολύπλοκες και η εμμονή τους στην τελειότητα της εκτελέσεως της ζωγραφικής κάθε Εικόνος που φιλοτεχνούσαν, αποτελούσαν τις συνήθεις αιτίες που πρόδιδαν τους τρείς καλλιτέχνες οι οποίοι τις περισσότερες φορές καθυστερούσαν να παραδώσουν τα έργα, με συνέπεια να καθίστανται αφερέγγυοι. Η δασωθείσα Αλληλογραφία του Καλλιτεχνικού Οίκου των Ψαρρών απαρτίζεται από εφτακόσιες εβδομήντα πέντε Επιστολές γραμμένες οι περισσότερες από Αποστολείς που εξέφραζαν διαμαρτυρίες, διατύπωναν απειλές και κατακρίσεις εναντίον των τριών Αγιογράφων, λόγω των επαναλαμβανομένων αθετήσεων σχετικά με τον χρόνο ολοκληρώσεως των παραγγελιών που είχαν επωμιστεί και την επακόλουθο βραδυπορία κατά την παράδοσή τους. Θα πρέπει να διευκρινίσουμε πως από τους τρείς, ο Αθανάσιος υπήρξε εκείνος ο οποίος καθυστερούσε πιο πολύ την παράδοση των Εικόνων που αναλάμβανε, λόγω της ιδιαιτέρας επεξεργασίας των έργων του, που ήταν πιο λεπτουργική και μινιατουρίστικη από την επεξεργασία με την οποία φιλοτεχνούσαν τα δικά τους έργα ο πατέρας και ο αδελφός του.     

Ο κύκλος της Αλληλογραφίας ανάμεσα στον Πρωτοπρεσβύτερο και τον Αγιογράφο που αφορά στην «Άμπελο», κλείνει με το τέταρτο κατά διαδοχή Σημείωμα που γράφτηκε ένα περίπου χρόνο μετά την αποστολή του αμέσως προηγουμένου. Έχει ως εξής: «ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ / ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ / ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ ΚΑΙ ΑΙΓΙΑΛΕΙΑΣ / Αρ. Πρωτ. Δ 14 / Αίγιον 6 – 4 – ’68 / Κοιν(οποίησιν) / Αθαν. Ψαρρόν / Αγιογράφον / Δερβένιον. / Παρακαλούμεν υμίν όπως μας γνωρίσητε / εις ποίον στάδιον ευρίσκεται η / Εικών της «Αμπέλου» του Ιερού / Προσκυνήματος Παναγίας Τρυπητής Αιγίου. / Εάν είναι έτοιμος, το βραδύ/τερον μέχρι της Μεγάλης Τετάρτης να / την φέρετε, διότι θα απαιτηθεί και / χρόνος δια την τοποθέτησιν και πλαι/σίωσιν. / ΕΝΤΟΛΗ ΤΟΥ ΣΕΒ. ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ / Νικόλαος Ντρέκης / Πρωτοπρεσβύτερος». Το επιεικές και ήρεμο ύφος του Πρωτοπρεσβυτέρου, μας υποβάλλει την αίσθηση πως όταν ο Νικόλαος συμπλήρωνε το σημείωμα, είχε λάβει από τον Αθανάσιο τις απαιτούμενες διαβεβαιώσεις πως η Εικόνα είχε ολοκληρωθεί και πως επίκειτο η άμεση μεταφορά Της στο Αίγιον και στην Παναγία.

Αίγιον,Οκτώβριος 2018

Σπυρίδων Κρητικός,Ζωγράφος

Top