Σπυρίδωνος Κρητικού, Ζωγράφου: Η ζωή και το έργο των Αγιογράφων Ιωάννου, Σπυρίδωνος και Αθανασίου Ψαρρού και η καλλιτεχνική τους παρουσία στον Ιστορικό Ναό της Παναγίας Τρυπητής (Τέταρτο μέρος)

Τον Δεκέμβριο του 1965 ο Αγιογράφος Αθανάσιος Ψαρρός έλαβε την εντολή

να δημιουργήσει στο νότιο εσωτερικό χώρο της Παναγίας Τρυπητής την μεγάλου μεγέθους Εικόνα με θέμα την «Άμπελο», η οποία κατέχει την πλέον περίοπτο θέση στα δεξιά της ανόδου προς τον Κυρίως Ναό από την εσωτερική μαρμάρινη κλίμακα. Η Εικόνα τοποθετήθηκε ολοκληρωμένη στην θέση στην οποία Την θαυμάζουμε σήμερα δύο χρόνια και τέσσερις περίπου μήνες μετά, την Μεγάλη Τετάρτη 17 Απριλίου 1968.
Εξ’ όσων γνωρίζουμε, η Εικόνα αυτή της Τρυπητής είναι η μόνη στην οποία απεικονίζεται η Παράστασις «Εγώ Ειμί η Άμπελος» ανά τους Ιερούς Ναούς του Αιγίου και της ευρυτέρας περιοχής της Ιεράς Μητροπόλεώς μας.
Η Εικονογραφία της «Αμπέλου», όπως εξετάσαμε στα προηγούμενα κείμενα της παρούσης σειράς, φιλοτεχνείται κατά παράδοση μόνο με την Βυζαντινή Τεχνοτροπία. Το ίδιο έχει συμβεί και με την Εικόνα της Τρυπητής. Ο Αθανάσιος Ψαρρός ωστόσο ο οποίος είχε αναλάβει την Ιστόρησή Της, ως Αγιογράφος δεν υπήρξε διόλου εξοικειωμένος με την Τεχνοτροπία αυτή καθότι σε όλη του τη ζωή υπηρέτησε με ζήλο και αφοσίωση την Δυτική Τεχνοτροπία, την Αναγεννησιακή, την οποία είχε διδαχτεί από τον πατέρα του Ιωάννη. Αλλά και στην περίπτωση στην οποία αποφάσιζε τυχόν να φιλοτεχνήσει την Εικόνα ο ίδιος, ένα επιπλέον εμπόδιο πέραν της απειρίας του το οποίο θα έπρεπε να υπερπηδήσει και να διευθετήσει, είναι πως στην διάθεσή του δεν θα είχε για να συμβουλευτεί και να αντιγράψει κανένα εικονογραφικό πρότυπο με την Παράσταση της «Αμπέλου» διατυπωμένο σύμφωνα με την Δυτική Τεχνοτροπία. Ούτε όμως και κάποια φωτογραφία με το θέμα αυτό, στην οποία η «Άμπελος» θα μπορούσε να απεικονίζεται με ύφος Αναγεννησιακό θα ήταν δυνατόν να έχει στα χέρια του για να την συμβουλευτεί. Σε όλες τις εκτυπωμένες φωτογραφίες της «Αμπέλου» που από παλιά είχαν κυκλοφορήσει από Εκδοτικούς Οίκους Εκκλησιαστικών Ειδών (όπως στην Αθήνα του Αντωνίου Απέργη) με τις οποίες εφοδιάζονταν ανέκαθεν οι Αγιογράφοι για να τις χρησιμοποιούν ως μπούσουλα στο Εργαστήριό τους αντιγράφοντάς τες, η εν λόγω Παράστασις απεικονιζόταν αποκλειστικώς με την Βυζαντινή Τεχνοτροπία.
Αντιθέτως όμως με τον Αθανάσιο, ο αδελφός του Σπυρίδων υπήρξε ο μόνος από τους Ψαρρούς που ως Αγιογράφος διέθετε την παιδεία και την γνώση να φιλοτεχνεί σύμφωνα με την μανιέρα της Σχολής της Βυζαντινής Τεχνοτροπίας, στην οποία είχε εξειδικευτεί κατά τις Σπουδές του στην Σχολή των Καλών Τεχνών της Αθήνας και με την οποία εξ’ άλλου, ζωγράφισε το σύνολο των Εικόνων του. Η εξειδίκευση του Σπυρίδωνος στην Βυζαντινή Τεχνοτροπία υπήρξε κατά την προσωπική μας εκτίμηση, ο μοχλός για να αναλάβει εκείνος τελικώς την φιλοτέχνηση του έργου, ως ο μόνος κατάλληλος.

 

 

 


Την πεποίθησή μας πως η φιλοτέχνηση της Εικόνος της «Αμπέλου» στην Τρυπητή υλοποιήθηκε από τον Σπυρίδωνα επειδή μόνον εκείνος διέθετε τις κατάλληλες καλλιτεχνικές γνώσεις για να απεικονίσει την Παράσταση ασφαλώς κατά την Βυζαντινή Τεχνοτροπία, ενισχύει το γεγονός πως στα κατάλοιπα του Εργαστηρίου της οικογενείας στο Δερβένι ανευρέθηκαν τρείς φωτογραφίες, τρείς Cartes Postales, τρία Επιστολικά Δελτάρια όπως αλλιώς ονομάζονται, τα οποία δημοσιεύουμε πιο πάνω. Τα δύο εξ’ αυτών απεικονίζουν δύο διαφορετικές Εικόνες του Χριστού ως «Εγώ Ειμί η Άμπελος» και το τρίτο, Εικόνα την Παναγίας ως «Η Ρίζα του Ιεσσαί». Και οι τρείς Εικόνες εκτίθενται σήμερα στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο στην Αθήνα.
Το πρώτο από τα Δελτάρια εμφανίζει Εικόνα με την «Άμπελο», που αποδίδεται στον Θεοφάνη Στρελίτσα – Μπαθά (περίπου 1515 – 1559), φιλοτεχνημένη με αυγοτέμπερα σε ξύλο κατά το έτος 1550 με διαστάσεις, 39Χ35 περίπου εκατοστά. Πρόκειται για ένα από τα σπουδαιότερα έργα του κορυφαίου Αγιογράφου της Μεταπαλαιολογείου Εποχής, που συνάμα υπήρξε ένας από τους κυρίους εκπροσώπους της Κρητικής Σχολής. Τα δύο επόμενα Επιστολικά Δελτάρια που ανευρέθηκαν στα συρτάρια ανάμεσα στα χαρτιά των Ψαρρών στο Δερβένι, απεικονίζουν, το ένα από αυτά, μια ακόμη απόδοση της «Αμπέλου» και το άλλο, όπως μόλις αναφέραμε, την «Ρίζα του Ιεσσαί». Πρόκειται για δύο πάρισες αριστουργηματικές Δεσποτικές Εικόνες που σήμερα δυστυχώς είναι πολύ φθαρμένες και ταλαιπωρημένες, ιστορημένες το έτος 1666 από τον σπουδαίο Αγιογράφο της Βενετοκρητικής Σχολής Θεόδωρο Πουλάκη με αυγοτέμπερα σε ξύλο και με διαστάσεις η κάθε μία, 108Χ70 περίπου εκατοστά. Προέρχονται από το Τέμπλο του Ιερού Ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου Ματζαβινάτων Κεφαλληνίας. Οι δύο Εικόνες οι οποίες παρέμεναν αφανείς για αρκετά χρόνια μετά την κλοπή τους, εντοπίστηκαν το 1986 θαμμένες σε ερημικό σημείο της Πεντέλης και μεταφέρθηκαν σε κατάσταση προχωρημένης σήψεως και αποσαθρώσεως στο Βυζαντινό Μουσείο για αναγνώριση, φύλαξη και αποκατάσταση.

 

 

Και τα τρία Επιστολικά Δελτάρια στην όπισθεν όψη φέρουν ιδιοχείρως το όνομα και το επώνυμο του Δημητρίου Πελεκάση, ο οποίος εναπέθεσε επιπλέον και την υπογραφή του. Ο Δημήτριος Πελεκάσης (Ζάκυνθος 1881 – Αθήνα 1973) υπήρξε Αγιογράφος που κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής του παρέμεινε στην ιδιαίτερη πατρίδα του όπου εμποτίστηκε από τα νάματα της Βενετοκρητικής Σχολής, της Αγιογραφικής δηλαδή εκείνης Τεχνοτροπίας τα στυλιστικά ιδιώματα της οποίας αποτελούν τον ήπιο συγκερασμό της αυστηρής Βυζαντινής και της εκκοσμικευμένης Δυτικής Τεχνοτροπίας. Ο συγκερασμός των δύο Τεχνοτροπιών κάνει σαφή αναφορά στην Βυζαντινή, είναι ωστόσο ηπιότερος και γλυκύτερος εκείνης. Η ιδιαίτερη αυτή Αγιογραφική Τεχνοτροπική Σχολή ευδοκίμησε στην Τέχνη των Επτανήσων κατά την Περίοδο της Ενετικής Κατοχής. Ο Πελεκάσης μετά την πρώτη νεότητά του εγκαταστάθηκε στην Αθήνα και σύντομα κατέστη ονομαστός Αγιογράφος της εποχής του, ο οποίος όμως ουδέποτε λησμόνησε τα πρώτα αγιογραφικά διδάγματα που έλαβε στην πατρίδα του, τα οποία καθίστανται διακριτά στις Εικόνες που φιλοτέχνησε σε όλες τις περιόδους της επαγγελματικής του σταδιοδρομίας, που συνδυάζουν αυστηρότητα τεχνοτροπίας και γλυκύτητα εκφράσεως. Ο ίδιος ο Πελεκάσης όταν αναφερόταν στα χαρακτηριστικά της τέχνης του, αποφαινόταν πως «βελτίωνε την Βυζαντινή Γραφή» εννοώντας πως με τον χρωστήρα του, το ύφος και το στυλ του, γλύκαινε, εκκοσμίκευε και απλοποιούσε την αυστηρή Βυζαντινή Τεχνοτροπία, φέρνοντάς την πιο κοντά στους Πιστούς εκείνους που δεν διέθεταν την ιδιαίτερη καλλιέργεια ή την παιδεία για να κατανοήσουν τις ασκητικές αναγωγές της.
Όπως ο Φώτιος Κόντογλου, το ζεύγος Σωτηρίου, ο Σπυρίδων Λάμπρος, ο Ανδρέας Ξυγγόπουλος ή ο Αναστάσιος Ορλάνδος, έτσι και ο Δημήτριος Πελεκάσης υπήρξε κι αυτός ίνδαλμα, διδάσκαλος και πρότυπο για τον νεαρό Σπυρίδωνα Ψαρρό, όταν στην τρυφερή ηλικία των δεκαεπτά ετών μετέβη στην Αθήνα για να σπουδάσει την Αγιογραφία και συνέβη να γνωρίσει όλες αυτές τις σπουδαίες προσωπικότητες. Στην επιρροή του Πελεκάση οφείλουμε να αποδώσουμε το γλυκύ ύφος που χαρακτηρίζει τον χρωστήρα του Σπυρίδωνος Ψαρρού, που ως Αγιογράφος εκτιμούσε και σεβόταν την αυστηρή Βυζαντινή γραμμή και φιλοτεχνούσε συμφώνως με αυτήν, δεν οδηγήθηκε όμως ποτέ στην δουλική μίμησή της.
Τα Δελτάρια που ανευρέθηκαν στους Ψαρρούς είναι φθαρμένα από την συχνή χρήση και λερωμένα από ποικίλα χρώματα, γεγονός που φανερώνει πως ανήκαν στον φωτογραφικό εξοπλισμό του Αγιογραφικού Εργαστηρίου του Πελεκάση, ο οποίος τα χρησιμοποιούσε ως μπούσουλα και τα αντέγραφε για τα αντίστοιχα θέματα που κάθε φορά εικονογραφούσε. Tην εποχή του Πελεκάση και του Ψαρρού η κυκλοφορία Εικόνων σε φωτογραφική αποτύπωση ήταν πράγμα σπάνιο. Τις περισσότερες φορές τα αντίτυπα εκείνα δημιουργούντο όχι με τις μεθόδους της Φωτογραφικής Τέχνης αλλά με τις μεθόδους της Χαρακτικής και οπωσδήποτε όχι όπως γίνεται στις μέρες μας, με την χρήση του Υπολογιστή (βλέπε το όγδοο κατά σειράν άρθρο μας στην παρούσα σειρά). Η σπανιότητα της κυκλοφορίας Εικόνων σε αντίτυπα φωτογραφικά ήταν ο λόγος του αλλεπάλληλου και αμοιβαίου δανεισμού τους από Αγιογράφο σε Αγιογράφο και από Εργαστήριο σε Εργαστήριο, με στόχο οι συνάδελφοι καλλιτέχνες να διευκολύνονται για την αρτιότερη αποπεράτωση των παραγγελιών που εδέχοντο. Και για να μην δημιουργούνται συγχύσεις, πολλοί Αγιογράφοι ανέγραφαν το όνομά τους και υπέγραφαν κάθε αντίτυπο στην όπισθεν όψη προκειμένου να κατοχυρώσουν ότι τους ανήκει, όπως έχει κάνει και ο Δημήτριος Πελεκάσης στα δικά του αντίτυπα.
Δεν θα μπορούσαμε να χρεώσουμε την φθορά των Δελταρίων και τις πιτσιλιές από χρώματα στην επιφάνειά τους ούτε στον Σπυρίδωνα ούτε στον Αθανάσιο Ψαρρό, καθότι τα θέματα που απεικονίζουν δεν συγκαταλέγονται στο απάνθισμα εκείνων που κατά καιρούς τα δύο αδέλφια φιλοτέχνησαν σε Ναούς της περιοχής μας. Αντιθέτως, τα Εικονογραφικά Θέματα της «Αμπέλου» όπως και της «Ρίζης του Ιεσσαί» τιμήθηκαν από τον χρωστήρα του Πελεκάση πολλές φορές, ο οποίος τα αναπαρέστησε σε πλείστες Εικόνες που ανευρίσκονται σήμερα σε Ναούς των Αθηνών, της Ζακύνθου και της Κεφαλληνίας, σε μέρη δηλαδή όπου ο Αγιογράφος εκείνος κυρίως δούλεψε.
Τα Επιστολικά Δελτάρια που για χρόνια παρέμειναν στο βάθος των συρταριών του σπιτιού των Ψαρρών στο Δερβένι, είχε προμηθεύσει στα δύο αδέλφια ο παλαιός τους γνώριμος, ο συνομολογητής και ο συναθλητής τους στο πεδίο της Εκκλησιαστικής Εικονογραφίας Δημήτριος Πελεκάσης, προκειμένου ο Σπυρίδων να διευκολυνθεί όταν θα φιλοτεχνούσε την δική του «Άμπελο» για την Τρυπητή. Κατά την αντίστοιχο περίοδο που ο Σπυρίδων φιλοτεχνούσε την «Άμπελο», ο Πελεκάσης, «εντολή» του Μακαριστού Μητροπολίτου κυρού Γεωργίου φιλοτεχνούσε τις Δεσποτικές Εικόνες για το ξυλόγλυπτο Τέμπλο του Παρεκκλησίου της Παντανάσσης (το αγαπημένο μας «Εκκλησάκι») που βρίσκεται στο Αίγιον, στον χώρο που περιβάλλει το Επισκοπικό Μέγαρο.
Η σύγκρισις των δύο διαφορετικών Εικόνων της «Αμπέλου», του Θεοφάνους Στρελίτσα και του Θεοδώρου Πουλάκη που αναπαρίστανται στα Επιστολικά Δελτάρια με την Εικόνα της Τρυπητής, κάνει εμφανές πως ανάμεσα στις δύο ο Σπυρίδων Ψαρρός χρησιμοποίησε ως πρότυπο την Εικόνα του Στρελίτσα, την οποία αντέγραψε με ακρίβεια, πιστότητα και σεβασμό.

Αίγιον, Νοέμβριος 2018
Σπυρίδων Κρητικός, Ζωγράφος

Top